FactGurus | BNR

“Kun je in een raffinaderij aan de knop draaien, vandaag wat meer diesel, morgen wat meer kerosine?” Die vraag kwam op na een debat in de Tweede Kamer, waar werd gesproken over het sturen van het raffinage proces in het geval van eventuele brandstof tekorten in de toekomst. In de praktijk ligt dat genuanceerd en vooral chemisch begrensd. Ruwe olie is scheikundig gezien een complex mengsel van vele verschillende koolwaterstoffen. Benzine, diesel en kerosine worden daaruit gescheiden op basis van hun kookpunten en molecuulgrootte. Diesel en kerosine komen allebei uit dezelfde zogeheten middenfractie, een gebied waar de samenstelling deels overlapt. Raffinaderijen kunnen binnen die middenfractie wel schuiven. Door het zogeheten “cut point” iets te verleggen, kun je een deel van de output verschuiven van diesel naar kerosine of andersom. Ook de keuze van de ruwe olie speelt een rol: sommige olietypen leveren van nature meer van het ene product dan het andere. Maar die speelruimte is beperk

“Zelfs als je je zomervakantie al maanden geleden hebt geboekt, is de prijs niet zeker en kunnen airlines achteraf extra kosten doorberekenen door duurdere kerosine.” Die claim duikt op in berichtgeving over stijgende reiskosten, maar haalt verschillende regels door elkaar. Bij pakketreizen mogen reisorganisaties onder voorwaarden prijzen aanpassen, bijvoorbeeld bij aantoonbaar hogere brandstofkosten. Dat kan, mits vooraf vastgelegd. Voor losse vliegtickets die je rechtstreeks bij een airline koopt, ligt dat anders. Europese regelgeving verplicht airlines om direct de volledige prijs te tonen, inclusief belastingen en toeslagen. Na aankoop mag die prijs in principe niet meer eenzijdig worden verhoogd, ook niet als brandstof later duurder wordt. Er zijn wel uitzonderingen en grijze gebieden. Nieuwe overheidsbelastingen kunnen soms alsnog worden doorberekend, en airlines kunnen indirect reageren op kostenstijgingen door bijvoorbeeld vluchten te schrappen, waardoor schaarste en hogere prijzen ontstaa

Op social media gaan momenteel screenshots rond van dashboards die suggereren dat landen bijna zonder brandstof zitten. Zo zou Australië nog maar voor zo’n 20 dagen brandstof hebben, en zouden in Frankrijk honderden tankstations zonder diesel zitten. Het beeld dat daarbij ontstaat: acute tekorten en systemen die op instorten staan. De onderliggende cijfers geven een genuanceerder beeld. In Australië is de veelgedeelde teller gebaseerd op een model dat voorraad en verbruik tegen elkaar afzet, maar geen officiële of realtime meting is van de nationale beschikbaarheid. Bovendien draait brandstofvoorziening niet alleen om wat er in tanks zit, maar vooral om doorlopende aanvoer, logistiek en internationale handel. Het systeem is kwetsbaar, maar een aftellende klok betekent niet dat het land bij nul direct zonder brandstof zit. Ook de situatie in Frankrijk is minder alarmerend dan de screenshots doen vermoeden. Hoewel honderden tankstations tijdelijk zonder (of met beperkte) brandstof zitten, g

Europa zou afhankelijk zijn van gasimport via de Straat van Hormuz. Die formulering dook recent op in nu.nl berichtgeving over een waarschuwing van de Europese Commissie om de gasvoorraden tijdig te vullen. Het beeld dat daarbij ontstaat: een kwetsbare energietoevoer die via één geopolitieke flessenhals loopt. De cijfers geven een genuanceerder beeld. Een deel van de wereldwijde LNG-handel passeert inderdaad de Straat van Hormuz, maar voor Europa gaat het uiteindelijk om iets meer dan 3 procent van het totale gasverbruik. Het grootste deel van het Europese gas komt via andere routes, waaronder pijpleidingen uit Noorwegen en LNG-leveringen uit onder meer de Verenigde Staten, Rusland en Qatar. Ook binnen Europa verschilt de blootstelling per land en verdwijnt de herkomst van gas grotendeels zodra het in het geïntegreerde netwerk stroomt. De waarschuwing van de Commissie blijkt daardoor minder te gaan over directe fysieke afhankelijkheid van één route, en meer over marktwerking:

Vasten, zoals tijdens de ramadan, zou je lichaam “ontgiften”. Aan de hand van twee experts wordt uitgelegd waar het detox-idee historisch vandaan komt, wat wetenschap zegt over autofagie en leverenzymen, en waarom lever en nieren het echte ontgiftingswerk al doen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Nederlandse gasopslagen lopen snel leeg en op sociale media duiken grafieken op die suggereren dat het gas half maart op zou zijn. Met nog koude weken in het vooruitzicht klinkt dat als een bekend en ongemakkelijk scenario. Maar wat zegt die 25 procent eigenlijk echt? Hoe uitzonderlijk is dat in Europees perspectief, en betekent een lage voorraad automatisch dat de gaskraan straks dichtgaat? Achter de onrust schuilt een complexer verhaal over hoe gasmarkten werken, waarom opslagen nooit helemaal leeg raken, en waarom prijsbewegingen vaak meer zeggen dan voorraadpercentages. De cijfers geven reden tot aandacht, maar niet tot paniek — al zijn de gevolgen van sterke prijsschommelingen wel degelijk voelbaar. Is dit een reëel tekort, of vooral een dure winter die onnodig spannend wordt gemaakt?See omnystudio.com/listener for privacy information.

We maken de balans op van Trumps executive orders, één jaar na zijn herverkiezing. Wat leek op een radicale koerswijziging van migratie en klimaat tot TikTok en douchekoppen blijkt in de praktijk vaak juridisch begrensd, vertraagd of geblokkeerd. We lopen langs verschillende orders die vooral symbolisch waren, decreten die vastliepen bij rechters of het Congres, én voorbeelden van decreten die wél echt effect hebben.   See omnystudio.com/listener for privacy information.

"Als Amerika Groenland binnenvalt wordt het moeilijk om artikel 5 stand te laten houden" sprak demissionair minister- president Dick Schoof. Maar hoe is de praktijk achter die veelgebruikte NAVO-zin. Wie trekt er eigenlijk aan de bel bij een aanval op een NAVO-land, hoe snel komen ambassadeurs en militairen bijeen in Brussel, en waarom gaat artikel 5 nooit “automatisch” in werking? En hoe zit het met het Europese alternatief: artikel 42(7) van de EU, en waarom dat juridisch en politiek juist bij Groenland een grijs gebied is.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

NU.nl schreef onlangs over het dalende vruchtbaarheidscijfer wereldwijd en de mogelijke gevolgen daarvan. De voorbeelden kwamen vooral van ver weg, terwijl onduidelijk bleef hoe het ervoor staat in Europa en Nederland. Met cijfers van Eurostat en het CBS wordt ingezoomd op die blinde vlek: hoe laag het vruchtbaarheidscijfer hier inmiddels is, wanneer demografen spreken van very low of lowest-low fertility, en waarom landen die eenmaal in die zone belanden er nauwelijks nog uitkomen. Een beschouwende analyse van bevolkingskrimp, vergrijzing en de vraag of dit proces nog te keren is.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het Russische bedrijf Neiry beweerde vorige week  dat ze duiven hebben met hersenimplantaten, AI-chips, GPS en zonnepaneeltjes die 100× beter vliegen dan drones. Klinkt futuristisch, maar hoe dicht zit dit bij de wetenschap? Wat zeggen twee vooraanstaande neuro-professors? Wat kan hersenstimulatie bij dieren momenteel, en is al deze technologie dermate compact te verpakken en vervoeren door een duif? Zien de hangaars van defensie er straks uit als een duiventil?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Partij voor de Dieren stelde tijdens een debat dat de luchtvaart ongeveer 10% van onze totale CO₂-uitstoot veroorzaakt. Een stevig cijfer, maar klopt het ook? In deze factcheck duiken we in de officiële statistiek van het CBS, vergelijken we die met Our World in Data en bekijken we hoe groot het klimaateffect van vliegen nu écht is, inclusief de rol van waterdamp en niet-CO₂-factoren.  Daarnaast waren er afgelopen week ook berichten dat Apple functies uit de Apple Watch zou verwijderen om de Europese Digital Markets Act te ontwijken. Wat is daarvan waar? See omnystudio.com/listener for privacy information.

AI-generated country track ‘Walk My Walk’ tops US Billboard chart’. Met die kop wekten verschillende media de indruk dat de doorbraak van volledig digitale artiesten nu echt een feit is. Maar achter die belofte gaat een veel prozaïscher verhaal schuil: de nummer-1-positie blijkt afkomstig uit een nauwelijks gebruikte downloadlijst, waar een paar duizend aankopen al genoeg zijn om bovenaan te eindigen. Een voorbeeld van hoe snel een slimme marketingactie kan uitgroeien tot een wereldwijde headline over de opmars van AI-muziek.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Begin november werd het luchtruim boven Brussels Airport twee keer gesloten na meldingen van drones. Maar op alle beschikbare beelden is geen drone te zien. Wel een politiehelikopter. In deze factcheck: wat tonen de video’s echt, wat zeggen de tijdstempels en radarlogs, en hoe zit het met de overige details?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de uitzending van 21 oktober onderzochten we een uitspraak van Frans Timmermans tijdens het RTL-debat, waarin hij zei dat Nederland een voorbeeld kan nemen aan Spanje bij de afhandeling van asielaanvragen en de terugkeer van migranten. In deze factcheck bekijken we of dat klopt. We vergelijken de cijfers over uitzettingen en de duur van asielprocedures in beide landen, en bespreken de samenstelling van de groepen asielzoekers. Met gegevens van Eurostat en toelichting van VluchtelingenWerk Nederland.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ursula von der Leyen claimt dat Europa de VS inhaalt en al vóórloopt op China in investeringen in cleantech. Maar klopt dat beeld? In deze factcheck hoor je hoe de cijfers echt liggen, en waarom die mooie claim misschien meer met slim framen te maken heeft dan met een Europese inhaalslag  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tijdens een persconferentie kondigde de regering-Trump aan dat de FDA artsen en verloskundigen gaat waarschuwen voor paracetamolgebruik tijdens de zwangerschap. Volgens Trump zou er een direct verband zijn tussen dit veelgebruikte middel en autisme. In deze aflevering van Factgurus onderzoeken we hoe vaak paracetamol eigenlijk wordt gebruikt door zwangere vrouwen, welke studies wél een statistisch verband laten zien, en waarom de meest robuuste onderzoeken dat verband juist ontkrachten. De conclusie: er zijn wel signalen die nader onderzoek verdienen, maar er is op dit moment geen robuust wetenschappelijk bewijs dat paracetamol tijdens de zwangerschap autisme veroorzaakt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wanneer krijg je een Nederlands paspoort als je in Nederland wordt geboren? VVD-Kamerlid Queeny Rajkowsky zei in een interview dat de regels onduidelijk zijn en strenger moeten. Maar hoe zit het eigenlijk? In deze aflevering leggen we uit wat de wet precies zegt, wat het verschil is tussen het jus soli- en jus sanguinis-principe, en wat de zogeheten Chavez-jurisprudentie wel en niet betekent. Met uitleg van migratierechtadvocaat Eva Bezem.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een recent gedeelde claim stelt dat er in Europa meer mensen sterven door hitte dan er in de VS door vuurwapens omkomen. Cijfermatig lijkt dat te kloppen: in 2023 zouden er naar schatting 70.000 hittedoden zijn geweest, tegenover bijna 47.000 vuurwapendoden in de VS. Maar de vergelijking is misleidend. Vuurwapendoden worden één voor één geregistreerd, hittedoden niet. Die zijn gebaseerd op modellen die oversterfte meten tijdens warme periodes. Als er op een hete dag meer mensen overlijden dan normaal, dan wordt het verschil deels toegeschreven aan hitte — vooral onder kwetsbare groepen. Maar dat betekent niet dat elk van die sterfgevallen direct door hitte komt. De getallen zijn dus geen harde tellingen, maar schattingen met ruime onzekerheidsmarges. De vergelijking tussen per-kogel getelde doden en per-weermodel geschatte sterfgevallen is daarom appels met peren.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is vermoedelijk een met AI gemanipuleerde video uitgezonden in het NOS 20u Journaal, in een item over het Israël-Iran conflict. Het -wereldwijd veelgebruikte- fragment toont een explosie bij de toegangspoort van de Evin-gevangenis in Teheran, maar open source onderzoekers signaleren opvallende inconsistenties. De video lijkt namelijk exact overeen te komen met een bestaande winterfoto van de gevangenis, waarop onder andere bladloze planten zichtbaar zijn—iets dat niet past bij de zomercontext van het huidige conflict. Het beeld toont niet alleen overeenkomsten qua locatie van de camera, maar ook de hoek en compositie van het beeld. Ook vertoont de video kenmerken van AI-gegenereerde beelden, zoals objecten die plots verdwijnen en onnatuurlijke details. Hoewel er daadwerkelijk schade is aan gebouwen rond de gevangenis, wijkt dit vermeende camerabeeld van de poort duidelijk af van ander, geloofwaardig videomateriaal, en ontbreekt er foto materiaal van de toegangspoort na de vermeende explosie. De

SUV’s zouden steeds gevaarlijker worden voor voetgangers, omdat ze groter en hoger zijn dan ooit. Dat zeggen onder meer Nu.nl en Arjen Lubach, op basis van een rapport van Transport & Environment. Maar klopt dat wel? FactGurus spreekt met experts van Euro NCAP en TNO over de invloed van veiligheidseisen, de rol van marketing en de vraag of een compacte auto zoals de oorspronkelijke Renault 5 of oorspronkelijke Mini nog aan alle moderne regels zou kunnen voldoen. Ook hoor je waarom hoge motorkappen niet per se voortkomen uit veiligheidsnormen – en hoe een verhuisdoos vol sensoren geen reden is voor autobesitas.  See omnystudio.com/listener for privacy information.